Павлодар облысының жағдайында қант қызылшасы будандарына экологиялық сортсынақ жүргізу
##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:
https://doi.org/10.51452/eaj.2026.3(131).2281Аннотация
Түйін
Алғышарттары және мақсаты. Қант қызылшасы қант өнеркәсібін шикізатпен қамтамасыз ететін және Қазақстанның азық-түлік қауіпсіздігін нығайтуға үлес қосатын стратегиялық маңызы бар техникалық дақылдардың бірі болып табылады. Соңғы жылдары отандық қант өндірісінің көлемін арттыру және импорттық шикізатқа тәуелділікті төмендету қажеттілігіне байланысты қант қызылшасы өндірісінің тиімділігін арттыру ерекше өзекті мәселеге айналып отыр. Сонымен қатар ауа температурасының жоғарылауы, құрғақшылық кезеңдерінің жиілеуі және атмосфералық жауын-шашынның біркелкі түспеуі түрінде байқалатын климаттық жағдайлардың өзгеруі дақылдың өнімділігіне елеулі әсер етеді. Осыған байланысты қазіргі заманғы будандардың бейімделу мүмкіндіктерін объективті бағалауға және нақты табиғи-климаттық жағдайларға бейімделген неғұрлым тұрақты әрі өнімді формаларды анықтауға мүмкіндік беретін экологиялық сортсынақтың маңызы артып келеді. Зерттеудің мақсаты – қант қызылшасы будандарына экологиялық бағалау жүргізу және Павлодар облысының жағдайында өсіруге неғұрлым перспективалы будандарды анықтау.
Материалдар мен әдістер. Далалық зерттеулер 2024–2025 жылдары «Павлодар ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясы» ЖШС-нің тәжірибелік алқабында жүргізілді. Зерттеу нысандары шаруашылыққа құнды белгілері мен бейімделу қасиеттері бойынша ерекшеленетін отандық және шетелдік селекцияның қант қызылшасының 10 буданы болды. Есепке алу және бақылау жұмыстары конкурстық сортсынақтың жалпыға қабылданған әдістемесіне және Бүкілресейлік қант қызылшасы және қант ғылыми-зерттеу институтының (ВНИС) әдістемесіне сәйкес жүргізілді.
Нәтижелер. Алынған деректер негізінде шаруашылыққа құнды белгілерінің жиынтығы бойынша отандық және шетелдік селекцияның перспективалы будандары анықталды. 2024 жылы ең жоғары өнімділік Буря — 512,0 ц/га, Dusuderia — 504,0 ц/га, Скала — 496,4 ц/га және Абулхайыр — 488,3 ц/га будандарында байқалды. Алайда 2025 жылы Dusuderia және Абулхайыр будандарының өнімділігі айтарлықтай төмендеді, ал Буря — 445,0 ц/га және Скала — 412,0 ц/га будандары өнімділіктің жоғары деңгейін сақтап қалды. Қанттылығы бойынша ең жоғары көрсеткіш Шекер (23,0%), Скала (21,7%), Ольжич (21,2%) және Болашақ (20,5%) будандарында байқалды. Бұл будандар жоғары қанттылықты жақсы өнімділікпен ұштастырды. Қант жинаудың ең жоғары көрсеткіші Буря буданында — 116,2 ц/га болды.
Қорытынды. Жүргізілген зерттеулер қант қызылшасы будандарының бейімделу әлеуетін бағалау әдісі ретінде экологиялық сортсынақтың тиімділігін растады. Өзгермелі ауа райы жағдайларында жоғары өнімділікті, жоғары қанттылықты және тұрақты өнімділік көрсеткіштерін үйлестіретін отандық және шетелдік селекцияның неғұрлым перспективалы будандары анықталды. Болашақ, Ольжич, Скала және Буря будандары Павлодар облысының топырақ-климаттық жағдайларында өздерінің биологиялық әлеуетін неғұрлым толық жүзеге асырғаны және қолайсыз абиотикалық орта факторларының әсері жағдайында салыстырмалы түрде жоғары өнімділік деңгейін сақтай алғаны анықталды.
Түйін сөздер: қант қызылшасы, будан, экологиялық сортсынақ, өнімділік, қанттылық, бейімделгіштік.
